Bir taşın iki rengi varsa ve hangisinin gerçek olduğunu ışığa göre kendiniz belirleyebiliyorsanız, büyük olasılıkla zultanite bakıyorsunuzdur. Gün ışığında sarımsı yeşilden haki tona uzanan bu renk, yapay ışık altında aniden değişir; gül pembesi, eflatun, hatta açık mor ortaya çıkar. Bu optik fenomen —renk değişimi ya da gemoloji dilinde "color change"— zultaniti dünyanın nadir taşları arasına yerleştirirken bu özelliğin, taşın yalnızca Türkiye'deki tek kaynakla sınırlı olmasıyla birleşmesi onu gerçekten eşsiz kılar. Mineralojik adıyla diyaspor (diaspore) olan bu taş, alüminyum oksit hidroksit bileşiminden oluşur ve Mohs sertlik skalasında 6.5–7 arası bir değer taşır. Türkiye'deki ticari adı "Zultanit" ise 2005 yılında, Muğla'nın Milas ilçesindeki maden Türk yatırımcılar tarafından işletilmeye başlandığında ortaya çıktı. Bu ad, Osmanlı sultanlarına bir gönderme olarak seçildi ve zamanla dünya gemoloji pazarında markalı bir taş adına dönüştü. Diyasporun dünya genelinde başka oluşumları da bilinmekle birlikte, mücevher kalitesinde —büyük, şeffaf, kesim için uygun— diyaspor yalnızca Milas ocağından çıkmaktadır. Renk değişiminin ardındaki mekanizma, taşın ışık absorpsiyon spektrumundaki ince bir denge noktasına dayanır. Diyasporun yapısında bulunan manganez ve krom izleri, gün ışığının (daha kısa dalga boylu, mavi ağırlıklı) ve yapay ışığın (daha uzun dalga boylu, kırmızı-sarı ağırlıklı) farklı bölümlerini yansıtır. Böylece aynı taş, sabah güneşinde seyreltik bir orman rengi taşırken gece lambası altında sıcak bir gül tonuna bürünür. Gemolojistler bu tür taşları —aleksandrit ve bazı garanı türleri ile birlikte— "kameleon taşlar" olarak anar; renk değişiminin keskinliği kalite sınıflandırmasında birincil ölçüttür. Piyasa ve koleksiyonculuk açısından zultanit, son yirmi yılda çarpıcı bir yükseliş yaşadı. Mücevher tasarımcıları onu özellikle büyük taşlarda tercih etti; çünkü renk değişimi karat ağırlığı arttıkça daha dramatik biçimde ortaya çıkar. Küçük taşlarda (0,5 karattan aşağı) renk geçişi görece soluk kalırken, 3–5 karat ve üzeri örneklerde iki renk arasındaki fark göz alıcı olabilir. Değerlendirme kriterlerinde berraklık ve kesim kalitesi, renk değişiminin yanına oturur; iyi bir kesim, taşın her iki aydınlatmada da ışığı en verimli biçimde dağıtmasını sağlar. Türkiye'de çıkan bu taşın Türk mücevher kültüründe henüz tam anlamıyla yerine oturmadığı söylenebilir; zultanit uluslararası alıcılar ve koleksiyoncular tarafından daha iştahla takip edilmekte, yurt içinde ise çoğunlukla ihraç edilmektedir. Oysa bu taş Anadolu toprağının kimyasal bir mucizesidir: yüz milyon yılı aşkın jeolojik geçmişte, yalnızca doğru basınç ve ısı kombinasyonunun oluşturabildiği bir mineral. Bir yüzük ya da kolye içinde taşınan zultanit, yalnızca bir mücevher değil; Milas'ın kırmızı toprağından çıkan, iki ışığın arasında duran ve her ikisine farklı bir renk sunan küçük bir Anadolu hazinesidir.